Bila kita bercakap mengenai seni tradisional negeri Kelantan, kebanyakan masyarakat lebih mengenali seni persembahan Dikir Barat sebagai hiburan rakyat yang popular. Namun, tidak ramai mengetahui bahawa negeri Kelantan turut memiliki satu lagi seni warisan unik yang dikenali sebagai Dikir Laba.
Dikir Laba merupakan seni persembahan tradisional yang dipercayai berasal daripada elemen berzanji dan qasidah Islamik. Seni tradisional ini pernah mencapai zaman kegemilangannya di Kelantan sekitar era 1930-an hingga 1950-an sebelum semakin tenggelam akibat arus pemodenan dan kemunculan pelbagai bentuk hiburan baharu. Walaupun kurang dikenali oleh generasi muda kita hari ini, Dikir Laba sebenarnya mempunyai nilai sejarah, budaya dan spiritual yang sangat tinggi dalam masyarakat Melayu tradisional di Kelantan.
Artikel ini akan mengupas sejarah Dikir Laba Kelantan, asal usulnya, perkembangan seni ini dalam masyarakat desa, faktor kemerosotannya serta kepentingannya sebagai warisan budaya negara yang wajar dipelihara.
APA ITU DIKIR LABA?
Maksud Dikir Laba
Perkataan “Laba” dipercayai berasal daripada istilah “labah-labah”, merujuk kepada struktur sarang labah-labah yang saling berkait antara satu sama lain. Ia menggambarkan susunan lagu dan seni kata dalam Dikir Laba yang bersambung serta mempunyai alunan tersendiri.
Menurut tokoh lama Kelantan seperti Wan Abdullah bin Wan Barun atau lebih dikenali sebagai Pak Muda dari Kampung Kutan, Wakaf Bharu, nama Dikir Laba turut dikaitkan dengan bentuk liriknya yang dikarang secara spontan dan bebas sehingga berbeza daripada bentuk asal berzanji.
Menariknya, banyak perkataan dalam Dikir Laba menggunakan campuran bahasa Arab, Parsi, Libya dan Melayu lama. Disebabkan itu, sebahagian besar liriknya sukar difahami masyarakat biasa.
ASAL USUL DIKIR LABA DI KELANTAN
Berasal Daripada Berzanji dan Qasidah
Dikir Laba dipercayai diperkenalkan oleh dua orang alim ulama dari Patani iaitu Ahmad Mahir dan Sidi Abdul Latif. Pada peringkat awal, kesenian ini lebih dekat dengan unsur keagamaan kerana berasal daripada bacaan berzanji dan qasidah.
Ia bukan sekadar hiburan semata-mata, malah turut menjadi medium dakwah dan pengisian kerohanian masyarakat Melayu pada zaman dahulu.
Bermula Di Wakaf Bharu
Menurut sejarah, pertandingan Dikir Laba pertama dipercayai diadakan di Kampung Kutan, Wakaf Bharu sekitar tahun 1930-an. Antara tokoh penting yang mengembangkan seni ini ialah Haji Ahmad bin Embong bersama anak-anak muridnya.
Persembahan Dikir Laba mula mendapat perhatian masyarakat selepas berlakunya Bah Merah Kelantan pada tahun 1926. Dalam tempoh singkat, banyak kumpulan Dikir Laba mula ditubuhkan di pelbagai kampung sekitar Kelantan.
KEMUNCAK POPULARITI DIKIR LABA
Era Kegemilangan Tahun 1946–1956
Zaman paling gemilang bagi Dikir Laba berlaku sekitar tahun 1946 hingga awal 1956. Ketika itu, pertandingan dan persembahan sering diadakan di seluruh negeri Kelantan terutama di kawasan Pasir Mas.
Antara kumpulan terkenal ketika itu ialah:
- Kumpulan Wakaf Bharu
- Kumpulan Kampung Kutan
- Kumpulan Bunut Susu
- Kumpulan Kampung Mentuang
- Kumpulan Kampung Repek
- Kumpulan Ketereh Melor
Kumpulan Wakaf Bharu sering muncul juara dalam pertandingan yang dianjurkan, manakala kumpulan Kampung Kutan turut terkenal dengan kemantapan persembahan mereka.
Dijemput Ke Majlis dan Istana
Pada era 1930-an dan 1940-an, pemain Dikir Laba sangat dihormati masyarakat kampung. Mereka sering dijemput membuat persembahan di:
- majlis perkahwinan
- sambutan Maulidur Rasul
- kenduri kampung
- acara keagamaan
- istana Balai Raja Muda
Golongan ini turut dipandang tinggi kerana mampu menghafal doa, selawat dan rawi dengan baik.
CARA PERSEMBAHAN DIKIR LABA
Persembahan Pada Waktu Malam
Pertandingan Dikir Laba biasanya berlangsung antara pukul 11 malam hingga subuh. Sebelum pertandingan berlangsung, latihan intensif dilakukan selama satu hingga dua bulan.
Kebanyakan persembahan dilakukan secara bergilir antara kumpulan yang bertanding.
Struktur Lagu Dikir Laba
Dikir Laba mempunyai sekitar 18 lapisan atau “tingkat” lagu, hampir menyerupai susunan dalam bacaan berzanji. Antara bahagian utama dalam persembahan ialah:
| Bahagian | Fungsi |
|---|---|
| Pengenalan | Pembukaan lagu |
| Sualtum / Fatihah | Bahagian wajib dalam persembahan |
| Lagu utama | Alunan dan improvisasi |
Bahagian “Sualtum” dianggap sangat penting kerana menjadi asas kepada persembahan Dikir Laba.
Sualtum
Contohnya:
Saaltu Ilaihi – Keblalmantiyana hadhrata
Ilatabatilpaiha – Walqubatilhadra
Wandhulluminbabi – Lallami musallima
Alal mustafalhadi – Waaprahubilbusra
Pakultuyarasulillah – Jiktukappa lida
Takuali Sapiaya – Wanjalawaraqadra
Sualtum adalah perkara yang wajib dipersembahkan. Mengikut pendapat Encik RadhidHaji Mahmud (Gual Nibong, Pasir Mas) sualtum adalah fatihah dalam berdikir laba.Ianya dilagukan dengan suara yang masih perlahan dan tidak nyaring. Ia diikuti olehlagu lain; contohnya:
Ya Sunul Warin, bilatipui Ya Sunul Warin
Makabil taslin majdin kalalmu biaksil
MarsinBiaksil huna biaksil madsin
Anabaidal bayya ha, sirikal muni
Miktil mursin Makbil taslin majdui
Kalahubiaksil Marsin.
PERBEZAAN DIKIR LADA DENGAN DIKIR BARAT
| Dikir Laba | Dikir Barat |
|---|---|
| Berasal daripada berzanji dan qasidah | Berasal daripada hiburan rakyat |
| Banyak unsur Arab dan Parsi | Menggunakan dialek Kelantan |
| Lirik sukar difahami | Mudah difahami masyarakat |
| Lebih bersifat spiritual | Lebih santai dan hiburan |
| Kurang popular hari ini | Masih aktif dipersembahkan |
Walaupun terdapat beberapa persamaan seperti dimainkan secara berkumpulan dan mempunyai penyanyi utama, kedua-dua seni ini sebenarnya berasal daripada latar budaya yang berbeza.
SOALAN LAZIM (FAQ)
- Apa maksud Dikir Laba?
Dikir Laba ialah seni tradisional Kelantan yang berasal daripada unsur berzanji dan qasidah Islamik. - Dari mana asal Dikir Laba?
Dikir Laba dipercayai berasal dari Patani sebelum berkembang di Kelantan sekitar awal abad ke-20. - Kenapa Dikir Laba semakin pupus?
Antara sebab utama ialah persaingan dengan Dikir Barat, pengaruh hiburan moden dan kurangnya generasi pelapis. - Adakah Dikir Laba sama dengan Dikir Barat?
Tidak. Kedua-duanya berbeza dari segi asal usul, gaya persembahan dan penggunaan lirik. - Bilakah zaman kegemilangan Dikir Laba?
Sekitar tahun 1946 hingga 1956, terutama di kawasan Pasir Mas dan Wakaf Bharu, Kelantan.
RUMUSAN
Dikir Laba merupakan salah satu warisan seni tradisional Melayu yang mempunyai nilai sejarah dan budaya yang sangat tinggi. Walaupun popularitinya tidak lagi seperti dahulu, kesenian ini tetap menjadi bukti kekayaan budaya masyarakat Kelantan yang dipengaruhi unsur Islam, qasidah dan tradisi Nusantara.
Dalam era moden hari ini, usaha memelihara dan memperkenalkan semula Dikir Laba amat penting supaya seni warisan ini tidak hilang ditelan zaman. Tanpa usaha dokumentasi dan pendedahan kepada generasi muda, banyak khazanah budaya tradisional berisiko lenyap secara perlahan-lahan.
Kalau korang minat kandungan sejarah, budaya dan warisan Melayu seperti ini, jangan lupa simpan artikel ini sebagai rujukan dan kongsikan kepada rakan-rakan lain. Follow media sosial Projek Travel untuk lebih banyak artikel menarik mengenai sejarah, budaya, pelancongan dan warisan unik di Malaysia serta Nusantara.
- Dikir Laba Kelantan: Sejarah Seni Tradisi Yang Kian Dilupakan
- Puteri Lindungan Bulan: Cerita Tragis Puteri Berdarah Putih Kedah
- Perbezaan Hindu Bali dan Hindu Lain di Dunia
- Panduan Busana Melayu Lelaki: Cara Pakai, Komponen & Kos Sebenar
- Fungsi Kain Samping Melayu: Ini Sebab Orang Melayu Pakai Samping
