Di Pulau Flores, Nusa Tenggara Timur (NTT), terdapat sawah yang kelihatan seperti sarang labah-labah raksasa dari kawasan tinggi. Sawah ini terkenal di wilayah Manggarai dan menjadi antara landskap pertanian paling unik di Indonesia. Apa yang menariknya, corak ini bukan dibina untuk tujuan hiasan atau tarikan pelancongan semata-mata.
Bentuk tersebut wujud dari sistem pembahagian tanah adat masyarakat Manggarai yang diwarisi sejak beberapa generasi. Sistem ini dikenali sebagai Lodok dan berkait rapat dengan tanah komunal yang disebut lingko. Hari ini, kawasan seperti Desa Meler dekat Cancar masih mengekalkan pola tersebut.
Keunikan ini penting kerana Lodok bukan sekadar pemandangan menarik untuk dirakam. Ia menyimpan sejarah pengurusan tanah, nilai keadilan, ritual adat dan identiti masyarakat tempatan. Pada 2026, RRI melaporkan amalan Lodok semakin berkurang kerana perubahan pemilikan tanah.
Apa Itu Sawah Padi Sarang Labah-Labah di NTT?
Sawah padi sarang labah-labah merujuk kepada kawasan pertanian yang dibahagikan secara jejari dari satu titik pusat. Apabila dilihat dari udara, susunan ini membentuk corak seperti jejaring, roda atau kepingan kek. Lokasi yang paling terkenal terletak di Desa Meler, Kecamatan Ruteng, Kabupaten Manggarai, Nusa Tenggara Timur. Kawasan ini juga dikenali sebagai Lingko Meler atau Spider Rice Field dalam kalangan pelawat.
Istilah lingko merujuk kepada tanah adat atau tanah komunal masyarakat Manggarai. Lodok pula merujuk kepada titik pusat serta kaedah pembahagian tanah secara jejari. Sementara itu, bahagian luar lingkaran dikenali sebagai cicing.
Mengapa Sawah Ini Berbentuk Seperti Sarang Labah-Labah?
Bentuk seperti jaring terhasil apabila garis sempadan ditarik dari satu titik pusat menuju ke bahagian luar tanah. Setiap keluarga kemudian menerima bahagian berbentuk irisan yang semakin melebar ke luar. Ketua adat memainkan peranan penting dalam proses pembahagian tanah tersebut. Tokoh seperti Tu’a Teno dan Tu’a Golo terlibat dalam pengurusan tanah mengikut adat masyarakat Manggarai.
Kajian dalam Artemis Law Journal turut merekodkan beberapa ritual sebelum pembahagian tanah dilakukan. Antaranya termasuk barong boa, teing hang dan reke lodok. Matlamat utama sistem ini ialah memastikan tanah dapat dibahagikan secara adil dalam komuniti. Namun, keadilan menurut adat tidak semestinya bermaksud setiap petak mempunyai keluasan yang sama.
Apa Makna Lingko, Lodok, Moso dan Cicing?
Beberapa istilah tempatan membantu memahami struktur sawah ini.
- Lingko ialah kawasan tanah adat yang dimiliki atau diurus secara komunal.
- Lodok ialah titik pusat yang menjadi permulaan pembahagian tanah.
- Moso ialah bahagian tanah berbentuk irisan selepas pembahagian dilakukan.
- Cicing ialah bahagian terluar yang menjadi sempadan kawasan lingkaran.
Gabungan unsur tersebut membentuk pola seperti sarang labah-labah dari tempat tinggi. Ia juga menunjukkan hubungan antara ruang fizikal dengan organisasi sosial masyarakat.
Sejarah Sistem Lodok di Manggarai
Sistem Lodok berasal daripada tradisi pengurusan tanah masyarakat Manggarai yang telah diamalkan sejak sekian lama. Sistem ini berkait rapat dengan tanah adat yang digunakan dan diurus bersama oleh komuniti. Perkembangan penanaman padi di Manggarai menjadi lebih tersusun pada awal abad ke-20. Menurut Mongabay, Raja Aleksander Baruk menggalakkan pembangunan sektor pertanian antara tahun 1931 hingga 1945.
Antara kawasan sawah awal yang menggunakan pola Lodok ialah Lingko Loro dan Nugi. Corak pembahagian ini kemudiannya terus digunakan di beberapa kawasan pertanian sekitar Manggarai. Pada tahun 2024, kajian oleh Universitas Nusa Cendana turut meneliti kawasan Lingko Meler. Kajian tersebut mengaitkan sistem pembahagian tanah dengan aspek sosial, ekonomi, budaya dan pengairan masyarakat setempat.
Nilai Keadilan dan Kebersamaan Dalam Budaya Manggarai
Lodok mempunyai nilai yang lebih luas daripada sekadar sistem pembahagian tanah. Sistem ini mencerminkan cara masyarakat Manggarai mengurus tanah dan sumber bersama berasaskan adat. Kajian undang-undang pada tahun 2023 mendapati Lodok membantu mewujudkan rasa keadilan dalam pembahagian tanah adat. Proses tersebut turut melibatkan keputusan bersama masyarakat serta pelaksanaan ritual tertentu.
Nilai kebersamaan juga dapat dilihat melalui bentuk pembahagian tanah yang berpusat. Setiap bahagian bermula daripada titik yang sama sebelum melebar ke arah luar. Falsafah ini menunjukkan bahawa tanah bukan sekadar aset ekonomi. Tanah turut menjadi sebahagian daripada hubungan sosial, adat dan identiti masyarakat Manggarai.
Oleh itu, perubahan dalam sistem pemilikan tanah boleh memberi kesan terhadap kelangsungan warisan Lodok pada masa hadapan.
Bagaimana Sistem Pengairan Sawah Lodok Berfungsi?
Keunikan bentuk Sawah Lodok tidak bermakna setiap kawasan menerima bekalan air yang sama. Keadaan muka bumi dan sumber air masih mempengaruhi keberkesanan aktiviti pertanian. Kajian dalam Jurnal Geografi pada 2024 mengenal pasti sumber mata air di bahagian utara dan barat kawasan kajian. Air tersebut disalurkan melalui sistem pengairan ke beberapa bahagian sawah.
Namun, kawasan di sebelah timur berdepan kekurangan air ketika musim kemarau. Oleh itu, sebahagian petak sawah hanya dapat diusahakan dengan baik ketika musim hujan. Keadaan ini menunjukkan bahawa Lodok bukanlah sistem pengairan seperti Subak di Bali. Sebaliknya, Lodok lebih tepat difahami sebagai sistem pembahagian dan pengurusan tanah adat masyarakat Manggarai.
Sawah Lodok Sebagai Tarikan Pelancongan
Pemandangan Sawah Lodok paling jelas dapat dilihat dari kawasan tinggi sekitar Meler dan Cancar. Dari sini, corak sawah yang menyerupai sarang labah-labah dapat dilihat dengan lebih menyeluruh. Menurut laporan RRI, Lingko Meler kini menjadi antara tarikan pelancongan yang menerima kunjungan pelancong tempatan dan luar negara. Kehadiran pelancong turut membantu menjana pendapatan petani serta penduduk yang terlibat dalam aktiviti pelancongan setempat.
Walau bagaimanapun, pengunjung perlu menghormati kawasan pertanian dan adat masyarakat tempatan. Elakkan daripada memijak tanaman, merosakkan batas sawah atau memasuki kawasan tertentu tanpa kebenaran. Aktiviti mengambil gambar juga perlu dilakukan dengan tertib. Pastikan ia tidak mengganggu kerja pertanian atau kehidupan harian penduduk setempat.
Soalan Lazim
- Adakah sawah sarang labah-labah benar-benar wujud di NTT?
Ya. Pola ini dapat dilihat di wilayah Manggarai, Flores, Nusa Tenggara Timur. Desa Meler dekat Cancar ialah antara lokasi paling terkenal. - Apakah nama sebenar sawah sarang labah-labah ini?
Kawasan tanah adat disebut lingko, manakala sistem pembahagiannya dikenali sebagai Lodok. Pelawat sering menggunakan nama Spider Rice Field atau Spider Web Rice Fields. - Mengapa sawah Lodok berbentuk bulat?
Tanah dibahagikan dari satu titik pusat menuju sempadan luar. Kaedah radial itu menghasilkan irisan yang menyerupai sarang labah-labah. - Adakah semua bahagian sawah mempunyai saiz sama?
Tidak semestinya. Prinsip utama ialah keadilan mengikut adat dan hak komuniti. Pembahagian juga boleh dipengaruhi struktur sosial dan keturunan. - Di mana lokasi terbaik melihat sawah Lodok?
Kawasan Meler dan Cancar di Kabupaten Manggarai sering menjadi rujukan utama. Pemandangan dari kawasan tinggi memberikan perspektif paling jelas.
Rumusan
Sawah padi berbentuk sarang labah-labah di NTT merupakan warisan pertanian yang cukup istimewa. Keunikannya terhasil daripada sistem pembahagian tanah tradisional masyarakat Manggarai yang dikenali sebagai Lodok. Lodok bukan sekadar menghasilkan corak sawah yang menarik apabila dilihat dari udara. Sistem ini turut mencerminkan hubungan antara geografi, adat, pertanian dan kehidupan sosial masyarakat setempat.
Namun, perubahan dalam sistem pemilikan tanah kini menjadi antara cabaran terhadap kelangsungan warisan ini. Usaha pemeliharaan perlu melibatkan masyarakat tempatan, kerajaan serta sektor pelancongan. Memahami kisah Lodok membantu kita menghargai cara masyarakat tradisional mengurus tanah secara tersusun dan berasaskan adat. Ia juga menunjukkan hubungan yang erat antara budaya, alam sekitar dan kehidupan seharian masyarakat Manggarai.
Jika artikel ini bermanfaat, simpan sebagai rujukan untuk perjalanan anda ke Flores. Kongsikan juga kepada rakan yang meminati budaya dan destinasi unik. Jangan lupa ikuti media sosial Projek Travel untuk lebih banyak perkongsian tentang perjalanan, budaya dan lokasi menarik di rantau ini.
